Przykład 1.

J.S. Bach - Fuga B-dur z "Das wohltemperierte Klavier" nr 21

[Wyk. Maurizio Pollini]

 

     Ekspozycja (I przeprowadzenie) trzygłosowej Fugi B-dur jest nadkompletne, tzn. temat (bądź odpowiedź) występuje nie trzykrotnie, a czterokrotnie. Interesująca jest sama kolejność wprowadzania tematu. Bach rozpoczyna fugę od głosu górnego i wprowadza odpowiedź kolejno w głosach coraz niższych: środkowym (t. 5-8), dolnym (9-12) i jeszcze raz w głosie górnym jako odpowiedź (t. 13-16). Gdybyśmy nie wiedzieli, że jest to fuga 3-głosowa, moglibyśmy uważać ją za 4-głosową, a przynajmniej jej ekspozycję. Wówczas należałoby przyjąć taką następującą kolejność pojawiania się tematu w głosach: 1) alt 2) tenor 3) bas 4) sopran. W tej Fudze Bach stosuje - podobnie jak w Fudze c-moll - odpowiedź tonalną.

Uwaga: w fugach obowiązuje stała kolejność usytuowania w głosach tematu i odpowiedzi. W sąsiednich głosach nie mogą spotykać się tematy bądź odpowiedzi; muszą być to zawsze różne postacie, tak jak to jest w tej fudze. Kolejność wchodzenia głosów może być różna, ale zawsze sąsiednie głosy wprowadzają różne postacie tematu (tzn. temat albo odpowiedź, nigdy temat i temat albo odpowiedź i odpowiedź). W następnym wykładzie 31. zajmiemy się czterogłosową Fugą C-dur z I tomu Das wohltemperierte Klavier. Jest tam w ekspozycji następujący układ głosów: 1) alt (temat), 2) sopran (odpowiedź), 3) tenor (odpowiedź), 4) bas (temat). 

Interesujący jest sam sposób budowania tematu. Nietrudno jest zauważyć, że jego praosnową (kośćcem) jest progresja wznosząca pierwszego członu (taktu 1.). Kolejne człony niejako "obrastają" figuracją melodyczną, wypełniając i w końcu opanowują w całości melodyką tematu. W takcie 2. z motywu czołowego pozostają pierwsza i ostatnie dwie ósemki; w takcie 3. - już tylko pierwsza ósemka; w t. 4, (ostatnim) szesnastkowa figuracja usunęła w całości motywiczne ósemki (przykład 2.)   

Przykład 2

J.S. Bach Fuga B-dur (struktura tematu, praosnowa)

Drugie przeprowadzenie rozpoczyna się tematem w tonacji g-moll w głosie środkowym (t. 22), odpowiedź następuje w tonacji c-moll w głosie dolnym (t. 26). Trzecie przeprowadzenie (ostatnie) inicjuje głos górny tematem w tonacji Es-dur (t. 37). Dwa takty wcześniej słyszymy w głosie środkowym odpowiedź, na którą wchodzi po dwóch taktach właściwy temat, tworząc tzw. stretto. Stretto występuje dość często w fugach i jest właśnie nakładaniem się tematów na siebie (zacieśnianiem ich wejść, wchodzeniem kolejnego przed zakończeniem poprzedniego). Stretto w Fudze B-dur (t. 35-37) nie jest typowe; należy je traktować jako zapowiedź rozpoczęcia ostatniego przeprowadzenia. Odpowiedź następuje w głosie środkowym w tonacji B-dur. Jest to również przeprowadzenie niekompletne.

W tej fudze kompozytor posługuje się dwoma kontrapunktami stałymi. Pierwszy kontrapunkt po raz pierwszy rodzi się z tematu (jest niejako jego kontynuacją) w głosie górnym (przykład 3.) W tym przykładzie usłyszymy najpierw zapowiedź numerów taktów, następnie wyizolowaną linię kontrapunktyczną, a w końcu cały fragment fugi; wybrałem cztery kolejne wystąpienia kontrapunktu pierwszego.  

Przykład 3.

J.S. Bach Fuga B-dur (kontrapunkt I wybrany z różnych głosów)

Kiedy kontrapunkt I kończy się w głosie górnym wraz z odpowiedzią w głosie środkowym (t. 8-9) i rozpoczyna się temat w głosie dolnym, wówczas głos górny kontynuuje linię melodyczną jako kontrapunkt II. Jeżeli prześledzimy głos górny, stwierdzimy, że zawiera ona kolejno: temat (t. 1-4), kontrapunkt I (t. 6-8) i kontrapunkt II (t. 9-12). Przykład 4 prezentuje II kontrapunkt wybrany z różnych miejsc fugi. W tym przykładzie - podobnie jak w poprzednim usłyszymy najpierw zapowiedź numerów taktów, następnie wyizolowaną linię kontrapunktu drugiego, a w końcu cały fragment fugi; wybrałem cztery kolejne wystąpienia kontrapunktu drugiego.  

Przykład 4.

J.S. Bach Fuga B-dur (kontrapunkt II wybrany z różnych głosów)

Zauważmy jeszcze jeden ważny szczegół świadczący o mistrzostwie kontrapunktycznym Bacha. Oba kontrapunkty tej fugi towarzyszą tematom (bądź odpowiedziom) albo nad nimi albo pod nimi. Umożliwia im to specjalna ich konstrukcja. Taki typ kontrapunktów nazywamy podwójnym, jeżeli można go przenosić nad jedną linią tematyczną, lub potrójnym, jeżeli ta operacja dotyczyć może dwóch głosów tematycznych.

We wszystkich przykładach Fugę B-dur  z I tomu Das wohltemperierte Klavier wykonuje Maurizio Pollini (płyta Deutsche Grammophon | 000289477807860 ©)

Oto mistrzowska forma kompozycji - FUGA! Ileż zawiera problemów technicznych, mimo swoich niewielkich rozmiarów. A nade wszystko, ile w niej jest pięknej muzyki!