Przykład nutowy

Fuga C-dur z Das wohltemperierte Klavier  t. 1 nr 1

 

 

    Przykład 1.

Fuga C-dur z Das wohltemperierte Klavier,  t. 1 nr 1

[Maurizio Pollini, fortepian]

  Każda fuga napisana przez Bacha jest inna. Jest to może banalne spostrzeżenie, ale ma szerszy wydźwięk. Kiedy słuchamy lub gramy, dla przykładu, Sonaty klawesynowe Domenica Scarlattiego, odnosimy wrażenie, że mimo różnorodnego wyrazu (tempa, dynamiki, artykulacji), stosowanej techniki - są one do siebie bardzo podobne, dość jednorodne. Dotyczy do głównie ich formy.

    Zupełnie odmiennie jest z fugami Jana Sebastiana Bacha.  Inna jest nie tylko forma każdej z fug, ale też inne są stosowane środki polifoniczne i kontrapunktyczne - ich bogactwo wydaje się nam bezbrzeżne. Tak było z omówionymi już utworami - Fugą c-moll i Fugą B-dur. Pierwsza Fuga C-dur z I tomu Das wohltemperierte Klavier jest także zupełnie inna od tych dwóch poprzednich. Po pierwsze, ma wyjątkowo klarowną dwuczęściową formę. Dokładnie w połowie (takty 13/14, 0':56'') słyszymy wyrazistą kadencję dominantowo-toniczną to tonacji paralelnej (a-moll). Kadencja ta nie tylko ma znaczenie tonalno-harmoniczne, ale ponadto przerywa na moment jednorodny, niespieszny tok szesnastkowy panujący w całym utworze za sprawą trzeciej (ostatniej) cząstki tematu, skąd wyprowadzone są kontrapunkty.

   Przejdźmy zatem do samego tematu i odpowiedzi (przykład muzyczny 2.) Usłyszymy najpierw pochód wznoszących ósemek dążących od dźwięku tonicznego (c 1) do subdominanty (f 1).  Następuje chwilowe zatrzymanie na tym dźwięku, pozorna tonikalizacja na subdominancie, co będzie podkreślane w dalszym przebiegu za sprawą kontrapunktów. Środkowa część tematu, bardziej statyczna, chwilowe, zawahanie na grupie czterech ósemek tworzących opadającą progresję skoków kwartowych przechodzi płynnie w cząstkę ostatnią tematu - również progresyjnie ukształtowaną szesnastkową figuracje gamową. Po całym temacie usłyszymy sztucznie odseparowane cząstek tematu, by lepiej zrozumieć jego budowę.

Przykład 2.

Fuga C-dur z Das wohltemperierte Klavier, t. 1 nr 1 (temat)

Temat i odpowiedź słyszymy w klasycznym porządku, kolejno w alcie (T), sopranie (O), tenorze (O) i basie (T).

Sopran    - O

Alt           - T

Tenor-     - O

Bas          - T

   Pierwsze przeprowadzenie (ekspozycja fugi) kończy się w takcie 8, w którym bez łącznika wchodzi stretto (T - w sopranie, O - w tenorze). Nie jest to jedyne stretto w tej fudze, jest ich kilka, w takcie 10-11 słyszymy drugie stretto w tonacji Gurd (T - w basie, O - w alcie). Nasilenie układów strettowych rozpoczyna się od początku drugiej części fugi (t.14 - 23). Na przestrzeni tych 10 taktów słyszymy temat (bądź odpowiedź) aż 12 razy (!) W ostatnim odcinku fugi (t. 24-27) Bach stosuje typowy środek - nutę pedałową (C), na tle której po raz ostatni wprowadza stretto w głosie tenorowym i altowym. Wnikliwy słuchacz zauważy zapewne w sopranie temat zredukowany do jego cząstki pierwszej i ostatniej (bez progresji kroków kwartowych cząstki środkowej). Posłuchajmy drugiej części fugi (od taktu 14.) koncentrując się na spostrzeganiu wszystkich strett.

Przykład 3.

Fuga C-dur z Das wohltemperierte Klavier,  t. 1 nr 1 (od t. 14.)

[Maurizio Pollini, fortepian]

    Fuga C-dur nie posiada w ogóle łączników; nie pozwala na to zagęszczenie (skondensowanie) materiału tematycznego. W całym utworze nie słyszymy tematu zaledwie w jednym takcie - ostatnim. Ale i tam temat niejako wybrzmiewa w figuracjach wyprowadzonych z trzeciej jego cząstki.

    Po przeanalizowaniu trzech fug J. S. Bacha spostrzegamy tak wielkie różnice w ich formie, że bardziej zasadne byłoby mówienie w odniesieniu do tego gatunku nie o formie fugi ale o zasadzie fugi.