Curt Sachs, Historia instrumentów muzycznych. Tłumaczył Stanisław Olędzki. Konsultant naukowy Włodzimierz Kamiński. Konsultacja sinologiczna Mieczysław Künstler. Warszawa 1975 Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

Od tłumacza

   The History of Musical Instruments Curta Sachsa, jedno z fundamentalnych dzieł twórcy współczesnej instrumentologii, jest pierwszą pracą tego autora przetłumaczoną na język polski, a także pierwszą pozycją obcego autora wzbogacającą nasze skromne piśmiennictwo instrumentologiczne.

     Curt Sachs (1881-1959) rozległość swych muzykologicznych zainteresowań wyniósł z okresu studiów. Początkowo poświęcił się studiom nad historią sztuki, które zostały uwieńczone doktoratem. Po kilku latach pracy w tej specjalności ponownie podjął studia, tym razem muzykologiczne u H. Kretzschmara i J. Wolfa. W 1917 r. został członkiem komisji rzeczoznawców w Królewskim Muzeum Etnograficznym w Berlinie, a dwa lata później objął tamże kierownictwo Państwowej Kolekcji Instrumentów. Jednocześnie wykładał na Uniwersytecie Berlińskim (gdzie w 1922 r. zo-stał profesorem), Wyższej Szkole Muzycznej oraz w Państwowej Akademii Muzyki Kościelnej i Szkolnej. Usunięty na fali terroru hitlerowskiego w 1933 r. ze wszystkich stanowisk wyemigrował do Paryża, gdzie działał w Musée de l’Homme i wygłaszał gościnnie wykłady na Sorbonie. W 1937 r. przeniósł się do USA; do 1957 r. wykładał w New York University, a od 1953r. także w Columbia University w Nowym Jorku.

     Curt Sachs jest autorem 22 książek i ponad 30 artykułów naukowych; większość tych prac stawia i rozwiązuje najistotniejsze problemy badawcze w kilku gałęziach muzykologii. Przez całe życie pozostawał Sachs przede wszystkim historykiem: zajmował się głównie kulturą muzyczną epok najdawniejszych (Musik des Altertums. Wrocław 1924; Die Musik der Antike. Poczdam 1928; The Rise of Music in the Ancient World. Nowy Jork 1943), historią notacji muzycznej (Die griechische Instrumentalnotenschrift. „Zeitschrift für Musikwissenschaft” R. 6: 1923/24; Die griechische Gesangsnotenschrift. „Zeitschrift für Musikwissenschaft” R. 7: 1924/25; The Mystery of the Babylonian Notation. „The Musical Quarterly” R. 27: 1941), historią praktyki wykonawczej (Prolegomena zu einer Geschichte der Instrumentalmusik. „Zeitschrift fur vergleichende Musikwissenschaft” R. 1: 1933; The evolution of piano music 1350-1700. Nowy Jork 1944) oraz historią tańca (Weltgeschichte des Tanzes, Berlin 1933). Wielkie znaczenie mają jego publikacje etnomuzykologiczne (Die Tonkunst von Bali. „Bulletin de la Société Union Musicologique” R. 5: 1925; Rhythm and Tempo. Nowy Jork 1953; The Lore of Non-Western Music. W: Some aspects of Musicology. Nowy Jork 1957 i in.). Etnomuzykologiczny nurt badań Sachsa uzupełniają prace etnoinstrumentologiczne (Die Musikinstrumente Indiens und Indonesiens. Berlin 1915; Die Maultrommel. „Zeitschrift für Ethnologie” 1917; Les instruments de musique de Madagascar. „Universite de Paris, Travaux et memories de 1'Institut d'Ethnologie” t. 28: 1938 i in.). Współtworzą one najobszerniejszą grupę dzieł Sachsa, dzięki którym ich autor powszechnie został uznany za twórcę nowoczesnej instrumentologii.

      W przeciwieństwie do swych poprzedników, Sachs nie ogranicza się do tzw. instrumentoznawstwa, zawężonego do opisu ergologicznego i technologicznego instrumentów oraz faktografii historycznej. Do nauki o instrumentach, nazwanej z czasem instrumentologią, wprzęga — opierając się na swej wszechstronnej i rozległej wiedzy — szereg dyscyplin szczegółowych i pomocniczych. Trzon sachsowskiej instrumentologii tworzy nadal instrumentoznawstwo wraz z systematyką instrumentologiczną. Uwzględnienie wyników innych nauk, głównie historii powszechnej, historii muzyki, historii sztuki, ikonografii, archeologii, etnologii, muzeologii (konserwacja i rekonstrukcja zabytków), językoznawstwa i oparcie badań na konkretnym materiale w postaci kolekcji instrumentów muzycznych, pozwoliło Sachsowi na stworzenie podstaw metodologicznych badań instrumentologicznych i wsparcie na nich swych naukowych dociekań. Rezultatem owych badań są cztery główne prace instrumentologiczne, do dzisiaj stanowiące odskocznię dla wszelkich poczynań badawczych w tym zakresie: Real-Lexikon der Musikinstrumente (Berlin 1913); Handbuch der Musikinstrumentenkunde (Lipsk 1920); Geist und Werden der Musikinstrumente (Berlin 1929); The History of Musical Instruments (Nowy Jork 1940).

   Pierwsza część owej instrumentologicznej „tetralogii” zestawia w porządku alfabetycznym kilka tysięcy haseł instrumentów profesjonalnych, ludowych — europejskich i egzotycznych. Jedną z zalet opracowania jest uzupełnienie treści haseł wielojęzycznymi odpowiednikami nazw instrumentów. Druga książka daje czytelnikowi kompendium wiedzy o historii europejskich instrumentów w ujęciu systematycznym. W swej trzeciej publikacji, uważanej przez instrumentologów za najbardziej odkrywczą, podjął Sachs próbę znalezienia praw rządzących kształtowaniem się i ewolucją instrumentarium muzycznego. Praca ostatnia, The History of Musical Instruments, stanowi podsu-mowanie doświadczeń metodologicznych autora oraz próbę zarysowania w możliwie prostej formie historii ukształtowania się i ewolucji instrumentarium od czasów prehistorycznych do współczesnych, wykorzystując bardzo szeroki materiał porównawczy, pochodzący z pięciu kontynentów. Już sam dobór źródeł czyni z tej książki pozycję o ponadczasowej wartości. Autor korzystał tu z odkryć archeologicznych, kolekcji muzealnych instrumentów i bogatego materiału ikonograficznego — od sumeryjskich pieczęci, przez iluminacje średniowiecznych kodeksów, po obrazy i rzeźby mistrzów epok późniejszych. Nie mniej wszechstronnie wprowadza źródła filologiczne, również w szerokim ujęciu historycznym, od przekładów najstarszych tekstów akadyjskich, przez cytaty wybitnych teoretyków renesansu i baroku, inwentarze i zapiski kronikarskie, po najnowsze publikacje muzykologiczne i archeologiczne. Cytaty z barwnych opisów etnograficznych, skojarzenie legendy i mitu z udokumentowanym źródłem, bez naruszania jednolitości koncepcji, czynią z książki nawet w jej warstwie dokumentacyjnej lekturę atrakcyjną dla szerszego grona czytelników. Za dalsze zalety Historii instrumentów muzycznych, będące wynikiem olbrzymiej erudycji jej autora, należy uznać etymologiczne analizy nazewnictwa, umożliwiające niejednokrotnie rekonstrukcję nieudokumentowanych ciągów ewolucyjnych oraz zaakcentowanie relacji między charakterem instrumentarium i jego rozwojem a przeobrażeniami społeczno-ideologicznymi, a w czasach nowożytnych również i estetycznymi. Dla Sachsa bowiem instrument stanowi zawsze integralną cząstkę szerszej rzeczywistości kulturowej, dlatego przedstawiając ewolucję instrumentarium zaznajamia czytelnika niejako mimo woli z problematyką najpierw różnych form kultu, religii, obrzędowości, a w miarę zmiany funkcji instrumentu, wprowadza w bogatą dziedzinę praktyki wykonawczej.

    Historia instrumentów muzycznych Sachsa jest umiejętnym połączeniem podręcznika z pracą o cechach badawczych. Podręcznikowy charakter wypływa z układu i zakresu materiału informacyjnego. Charakter naukowy potwierdza obecność na jej stronach licznych dyskusji i wywodów; dla czytelnika nie specjalisty jest to świetną ilustracją całej złożoności procesu badawczego instrumentologa; dla adeptów instrumentologii — doskonały materiał dydaktyczny.

     Nie należy jednak sądzić, iż książka niniejsza odpowiada wszystkim wymaganiom stawianym przez współczesną instrumentologię. Czytelnik polski na podstawie lektury Metodologii historii (Warszawa 1973) J. Topolskiego bez trudu stwierdzi, że metodologia badań historycznych poczyniła ostatnio ogromne postępy. Wszakże na syntetyczne opracowanie historii instrumentów muzycznych, oparte na współczesnych założeniach metodologicznych, wypadnie nam jeszcze zapewne długo czekać.

     Prace Curta Sachsa ukazały się dotąd w przekładach na język angielski, francuski, hebrajski, hiszpański i japoński. Obecny przekład, jak już wspomniałem, jest pierwszym dziełem Sachsa udostępnionym polskiemu czytelnikowi.

    Jednym z poważniejszych zadań tłumacza było znalezienie polskich odpowiedników dla terminologii angielskiej (lub niemieckiej), nie używanych do tej pory w naszej literaturze instrumentologicznej. Tę część pracy nad przekładem przekonsultowałem z dr. Włodzimierzem Kamińskim, kierownikiem Oddziału Instrumentów Muzycznych Muzeum Narodowego w Poznaniu. Konieczne aktualizacje tekstu i sprostowania związane z postępem prac badawczych i wynikające z faktu, iż jest to przekład polski, zawarłem w przypisach od tłumacza (oryginał w ogóle nie zawiera przypisów). Wiele starania włożyłem w zachowanie oryginalnego klimatu licznych cytatów różnych autorów, nieraz wybitnych pisarzy i poetów z różnych epok. Najchętniej uciekałem się do przekładów dawnych (np. cytaty ze Starego Testamentu w tłumaczeniu Wujka), a w przypadku znanych dzieł literackich — do istniejących już przekładów z oryginału.

    Chciałbym złożyć podziękowanie za szczególną pieczę nad przekładem red. Januszowi Zabży, wyrażając jednocześnie uznanie dla jego wysiłku nad usuwaniem licznych niedomówień, nieścisłości, a nawet błędów oryginału angielskiego. Kształt polskiej wersji The History of Musical Instruments jest w znacznej mierze jego zasługą.

                                                                                         Stanisław Olędzki

 

Spis treści

Część pierwsza. EPOKA PIERWOTNA I PREHISTORYCZNA

Rozdział I. U źródeł instrumentarium (1)

czynnik motoryczny (1), grzechotka (2), narzędzia idiofoniczne uderzane (3), bębny (4), funkcje rytualne (7), bębny (9), piskawka (12), instrumenty pocierane (12), czurynga (13), tarło (14), piszczałki (15), trąbka (18), czynnik melodyczny (21), ksylofon (21), „harfa” jamowa (22), „cytra” jamowa (22), łuk muzyczny (24), drumla (25)

Rozdział II. Chronologizacja wczesnego instrumentarium (56)

Część druga. CZASY STAROŻYTNE

Rozdział III. Sumer i Babilonia  (61)

Instrumenty idiofoniczne (63), piszczałki  (66), róg i trąbka (67), membranofony  (68), liry (73), harfy (76), instrumenty szyjkowe  (80), orkiestra króla Nabuchodonozora (80)

Rozdział IV. Egipt (84)

Od czasów prehistorycznych do końca Średniego Państwa  (84)

klaskanki i pręty zderzane (85),  sistrum  (87), piszczałki o zadęciu krawędziowym (88), klarnety dwoiste (89), harfa łukowa  (91), harfa kątowa (96), bębny (96)

Okres od początku Nowego Państwa do epoki greckiej (99)

instrumenty podwójno stroikowe (99), trąbki (101), liry (102), instrumenty szyjkowe (103) kastaniety i talerze (104)

Rozdział V. Izrael (107)

Epoka koczownicza (ok. 2000 – 1000 r. p.n.e.)  (107)

ugâb  (108), kinnor  (108), tof  (110), pa’amon (111), szofar (keren)  (112), hasosra  (115)

Okres królewski (I tysiąclecie p.n.e.)  (116)

nēvel  (118), asor  (120), halil i abub  (121), mnaanim  (124), Şelşlim i msiltâyîm  (125), szaliszlim  (127), magrefa  (127), nagłówki psalmów  (128)

Rozdział VI. Grecja, Rzym, Etruria (132)

lira (133), harfa (142), instrumenty szyjkowe (143), cytry (143), piszczałki (144), dudy (147), piszczałka poprzeczna (148), fletnia Pana (149), organy (150), trąbki (152), bęben (156), kołatki (157)

Rozdział VII. Indie (159)

bębny (166), piszczałki poprzeczne (169), „lutnia” krótkoszyjkowa (169)

Rozdział VIII. Daleki Wschód (172)

Dynastia Szang-In (XVIII-XII w. p.n.e.) (176)

flety naczyniowe (176), płyty kamienne i litofony (178), dzwony i kuranty dzwonowe (180), bębny (184), dynastia Czou (1122-256 r. p.n.e.) (186), grzechotka zderzana (186), kołatka korytkowa (187), drewniana ryba (187), „tygrys” (188), piszczałka strojeniowa i fletnia Pana(188), flety (191), harmonijka ustna (195), cytra podłużna (198)

Dynastia Han (206 r. p.n.e. – 220 r. n.e.) (202)

„lutnia” krótkoszyjkowa (202)

Rozdział IX. Ameryka (206)

Ameryka Środkowa (206)

piszczałki i trąbki (206), idiofony (208), bębny (209),

Ameryka Południowa (211)

fletnia Pana (212), piszczałki (213), idiofony (215), bębny (215), trąby (216)

 

Część trzecia. ŚREDNIOWIECZE 

Rozdział X. Daleki Wschód (219)

idiofony (220), trąbki (222), piszczałki stroikowe (224), piszczałki (225), bębny (226), instrumenty smyczkowe (229), „lutnie” płaskie (232), „lutnia” długoszyjkowa (232), cymbały i harfa (233)

Rozdział XI. Indie (235)

Okres przedmuzułmański (236)

idiofony (236), bębny (237), cytra drążkowa (238), fidel z krótka szyjką (240), piszczałki i trąbki (241)

Okres muzułmański (243)

bębny (244), obój (245), „lutnie” szerokoszyjkowe (246) 

Rozdział XII. Azja Południowo-Wschodnia (249)

Okres prehinduski (249)

gongi naczyniowe (249)

Okres hinduski (251)

Okres posthinduski (252)

ksylofon (255), metalofony (256), gongi (257), zespół gongów (259),

wpływy muzułmańskie (260)

Rozdział XIII. Bliski Wschód (262)

bębny obręczowe (263), piszczałki  (264), obój (266), bębny cylindryczne (267), kotły (268), lutnie krótkoszyjkowe  (270), lutnie ze strunociągiem na płycie wierzchniej (272), fidel z rezonatorem nanizanym (274), lutnia długoszyjkowa (276). psalterium (277), cymbały (278), harfa kątowa (278)

Rozdział XIV. Europa (280)

Instrumentarium pierwszego tysiąclecia (280)

harfa (281), liry (286), monochord (292), lira korbowa (294), lutnie (296),fidel (298), idiofony (302),rogi i trąby (304), dudy (306), organy (309)

Instrumentarium wprowadzone w XI i XII (311)

portatyw (311), flety (312), piszczałki stroikowe (313), bębny (314), tubmaryna (316), cytry (318)

Część czwarta. INSTRUMENTARIUM EUROPY NOWOŻYTNEJ

Rozdział XV. Renesans (1400-1600) (321)

organy (329), regał (335), flety podłużne (337), piszczałka jednoręczna (340), flażolet (341), flety porzeczne (342), pomorty (343), fagot (344), raket (346), krumhorn (348), szrajery (350), Rauschpfeife (354), cynk, kornet (354), puzon (356), trąbki (359), kotły (360), klawikord (361),szpinet i klawesyn (368),dulce melos (377), lutnia (378), cytary (381), wiole (382), lira da gamba (385)

Rozdział XVI. Barok (1600-1750) (387)

rodzina skrzypiec (388), skrzypce (390), małe skrzypce (398), quinton (398), altówka (398), skrzypce tenorowe (399), wiolonczela (399), violone (400), kontrabas (400), viola d’amore (401), viola pomposa (404), baryton (406), smyczek (406), arcylutnie (408), cytary (410), gitara (414), klawesyn (415), carillon (419), flet 421),obój (423), rogi (426), trąbki suwakowe (426), organy (427), strój (428)

Rozdział XVII. Romantyzm (1750-1900) (430)

strój (432), fortepian (433), harfa (441), harfa eolska (444), pręty pocierane (445), harmonika szklana (447), fisharmonia (448), flet Boehmowski (450), klarnety (454), saksofon (460), rogi i trąbki chromatyczne (461), serpenty i rogi basowe (464), trąbki i rogi klapowe (467), rogi zatykane (469), wentyle (470), rodzina kornetów (473), trąbki wentylowe i puzony wentylowe (478), kotły mechaniczne (478), bębny (480), muzyka janczarska (482) trójkąt (482), buńczuk orkiestrowy (484), talerze (484), ksylofon (485), organy (486)

Epilog – wiek XX (491)

Instrumenty elektryczne (492), organy (497)

Terminologia (500)

idiofony (501), aerofony (503), membranofony (506), chordofony (510), elektrofony (515)

Bibliografia (517)

Spis tablic (534)

Spis rysunków (537)

Indeks nazwisk (542)

Indeks rzeczowy (547)

Część pierwsza. EPOKA PIERWOTNA I PREHISTORYCZNA

Rozdział I. U źródeł instrumentarium

Rozdział II. Chronologia wczesnego instrumentarium

Część druga. CZASY STAROŻYTNE

Rozdział III. Sumer i Babilonia

Rozdział IV. Egipt

Rozdział V. Izrael

Rozdział VI. Grecja, Rzym, Etruria

Rozdział VII. Indie

Rozdział VIII. Daleki Wschód 

Rozdział IX. Ameryka

Część trzecia. ŚREDNIOWIECZE

Rozdział X. Daleki Wschód

Rozdział XI. Indie

Rozdział XII. Azja Południowo-Wschodnia

Rozdział XIII. Bliski Wschód

Rozdział XIV. Europa

Część czwarta. INSTRUMENTARIUM EUROPY NOWOŻYTNEJ

Rozdział XV. Renesans (1400-1600)

 cz.1        cz. 2

Rozdział XVI. Barok (1600-1750)

 cz. 1   cz. 2

Rozdział XVII. Romantyzm (1750-1900)

 cz. 1   cz. 2

Epilog - wiek XX

Terminologia

Bibliografia

Spis tablic

Spis rysunków

Indeks nazwisk

Indeks rzeczowy